Çok Boyutlu Finansal Modelleme: Excel Sayfalarının Ötesinde Planlama

Bu makale, planlama, bütçeleme ve tahmin ihtiyaçlarınız ve birden fazla senaryo ile “what-if” (ya olursa) analizleri için yeni ve yenilikçi bir finansal modelleme yöntemini tanıtıyor. Her kontrolör günlük işinde karmaşık modelleme görevleriyle karşılaşır. Direksiyona geçin ve finansal modelinizi hızlı ve verimli bir şekilde oluşturun.

Çok boyutlu modelleme, bütçeleme ve planlama ihtiyaçlarınız için maliyetli ERP sistemlerine veya geleneksel Excel tablolarına bir alternatiftir.

Çok boyutlu finansal raporlama nedir?

Çok boyutlu finansal raporlama, rakamlarınızın her görünümünü (şirket, ürün, bölge, dönem, senaryo, para birimi bazında) her kombinasyon için ayrı bir rapor hazırlamak yerine tek bir modelden üretmek demektir.

Bir hesap tablosunda rapor bir düzendir. Finans ekibi aynı kâr-zarar tablosunu ürün yerine bölge bazında isterse, birinin ikinci bir sayfa hazırlaması gerekir. On rapor, bakımı yapılacak on düzen ve “brüt kâr marjı” tanımının sessizce birbirinden ayrışabileceği on yer demektir.

Çok boyutlu bir modelde rapor bir görünümdür. Brüt kâr marjı bir kez, tüm boyutlarda aynı anda geçerli olan tek bir formülle tanımlanır. Onu ürün yerine bölge bazında görmek istemek, hangi dosyayı açtığınızı değil, satırlarda hangi boyutun durduğunu değiştirir. Tanım ayrışamaz, çünkü yalnızca bir tane vardır.

BI veya raporlama aracından farkı nedir?

BI araçları zaten var olan rakamları okur ve onları iyi sunar. Başkasının hesapladığı rakamlara geriye dönük bakmak için tasarlanmışlardır.

Çok boyutlu bir model ise hesaplar. Bir varsayımı (bir fiyatı, bir hacmi, bir başlangıç tarihini) değiştirin; ona bağlı her rakam tüm boyutlarda aynı anda güncellenir. Planlama, bütçeleme ve tahmin buna ihtiyaç duyar. Bir gösterge paneli bunu yapamaz, çünkü içinde yeniden hesaplanacak bir şey yoktur.

Uygulamada ikisi yan yana çalışır: model rakamları üretir, BI aracı onları dağıtır. Sorun, bir raporlama aracından planlamayı da yapması istendiğinde başlar; “raporlamamız çok uzun sürüyor” şikâyetlerinin çoğu aslında burada başlar.

Modelinizin yapısı nasıl kurulur?

Basit bir örnekle başlayalım. 50 iş birimi için aylara göre bir kâr-zarar tablosu modellemeniz gerektiğini düşünün. Standart iki boyutlu dünyada 50 ayrı sayfaya (her iş birimi için bir tane) ihtiyacınız olurdu. Her iş birimi için ayrı bir kâr-zarar sayfası oluşturmak yerine, tüm kâr-zarar kalemlerini, iş birimlerini ve ayları içeren üç boyutlu bir küp oluşturursunuz; kâr-zarar kalemleri ve aylar bir kez oluşturulur ve tüm iş birimleri tarafından paylaşılır. 50 iş birimi; 50 proje, tesis, departman, bölge, ürün vb. olabilir.

Bu, aynı işi her iş birimi için tekrarlamanız gerekmediği anlamına gelir:

• Aynı yapıyı yeni sayfalara kopyalayıp yapıştırmaya gerek yok
• Formülleri tekrarlamaya gerek yok
• Bir değişiklik gerektiğinde her sayfaya yeni kalem eklemeye gerek yok. Yeni bir iş birimini, ayı veya kâr-zarar kalemini bir kez eklemeniz yeterli!

Ölçülmüş bir örnek için gıda üretimi finansal modelimize (İngilizce) bakın: model 4 üründen 20 ürüne, 2 tesisten 4 tesise ve 3 bölgeden 8 bölgeye büyüdü ve aynı 74 formülü korudu.

Bir sonraki adıma geçelim. İş birimleriniz için nakit akışını da modellemeniz gerekiyor. İşte çok boyutlu modelin en büyük avantajı burada ortaya çıkar: bağlantılı yapısı. Bir kâr-zarar küpümüz var ve ikinci bir küpe, Nakit Akışı küpüne ihtiyacımız var. İkisi aynı boyutları paylaşır: Aylar ve İş Birimleri. Nakit akışı küpünü oluşturmak için kâr-zarar küpündeki mevcut ay ve iş birimi boyutlarını kullanırsınız. Bu mevcut boyutları sürükleyip bırakarak Nakit Akışı küpünün yapısını kurabilirsiniz. Bu çok daha hızlı bir modelleme tekniğidir. Bu boyutlar otomatik olarak bağlantılıdır. Nakit Akışı’na yeni bir ay veya yeni bir iş birimi eklerseniz, kâr-zarar tablosuna da hemen eklenir; tersi de geçerlidir. Bu, modeller arasında yapıyı korumaya, modeli sadeleştirmeye ve hataları ortadan kaldırmaya yardımcı olur. Finansal tablonuzun düzenini de değiştirebilir ve sonuçları belirli bir ay veya iş birimi için gösterebilirsiniz. Bir küpü çevirip farklı yüzlerini gösterdiğinizi düşünün.

Aşağıdaki örnekte, çok boyutlu modelleme yazılımında Yıllar ve Senaryolar kâr-zarar ile nakit akışı arasında bağlantılıdır. Bir tabloya eklenen yeni bir yıl veya senaryo diğerinde de görünür.

Üstelik yeni eklenen bir kalem için formülü kopyalayıp yapıştırmanız gerekmez. Böylece çok boyutlu modelleme tekniğinin bir sonraki önemli adımına geliyoruz: mantığın eklenmesi. Ama önce çok boyutlu model yapısının önemli yönlerini özetleyelim:

• Modeldeki matrisler arasında bağlantılıdır
• Sürükle-bırak ile bir matristen diğerine taşınabilir
• Her zaman açık pivot: matris düzeni kolayca değiştirilir

Çok boyutlu modelde formüller nasıl yazılır?

Bu modelleme yaklaşımında veri ve formüller birbirinden ayrıdır. Yani doğal dille yazılan tek bir formül, belirli bir hücreye değil, tüm iş birimlerine veya aylara uygulanır. FVÖK (faiz ve vergi öncesi kâr, EBIT) formülü şöyle görünür:

EBIT = Revenue – COGS – Operating Expenses

Bu formülün anlaşılması ve denetlenmesi, iki boyutlu hesap tablolarındaki hücre koordinatlı şifreli formüllere göre çok daha kolaydır. Bu tek formül tüm iş birimleri ve aylar için çalışır. 50 iş biriminiz ve 12 ayınız varsa, geleneksel bir hesap tablosunda bu formülü 600 kez (50×12) tekrarlamanız gerekirdi.

Formüller ve veriler ayrı olduğu için kullanıcı bir formülün veya rakamın üzerine yazamaz. Hesap tablosu kullanmanın büyük risk faktörü veri girişindeki insan hatasıdır. Formül hücresine bir rakam girmek (hardcoding), geleneksel hesap tablolarında çok yaygındır.

Aşağıdaki örnekte 5 boyut var. Tüm Yıllar, Ülkeler, Ürünler, Para Birimleri ve Senaryolar için satış tahminini hesaplamak üzere tek bir formüle ihtiyacınız var:

Years[THIS]=Years[PREV]*(1+Assumptions::Rate)

Modelinize yeni bir yıl, ülke, ürün, para birimi veya senaryo eklerseniz yeni bir formül yazmanız gerekmez. Bu, risk değerlendirmesi için what-if analizlerini çok daha kolay ve hızlı hâle getirir. Fiyat senaryosu boyutuna bakın: ona yeni bir kalem (örneğin yüksek veya düşük) eklemeniz yeterli, sonucu hemen görürsünüz.

Mantık eklemenin, yani çok boyutlu modelde formül yazmanın önemli yönlerini özetleyelim:

• Veriden ayrıdır
• Doğal dille yazılır
• Birden fazla boyutta çalışır

Çok boyutlu modellerin uygulama alanları

Çok boyutlu modelleme; karmaşık planlama, bütçeleme, raporlama, senaryo analizi, likidite tahmini ve analitik için çok iyi çalışır. Örneğin, çok daha az formülle ve sadeleştirilmiş bir yapıyla şeffaf, denetlemesi kolay bir kurumsal bütçe modeline ulaşabilirsiniz (gerçek bir uygulama projesine dayanarak).

Bu küpe daha fazla boyut eklerseniz verimliliğinizi gerçekten katlarsınız.

Çok boyutlu modelleme, planlarınızı oluşturmanız için size daha fazla esneklik sağlar. Aynı zamanda modeli kurmak için programlama bilgisine ihtiyacınız yoktur. Bu da planlama için kullanılan alternatif çözümlerin birçok sınırlamasının aşılmasını sağlar.

BI/raporlama araçlarının ve veritabanlarının sınırlamaları

BI/raporlama uygulamaları ve veritabanları, mevcut veya geçmiş verilerle çalışmaya uygundur. Bu uygulamalar verinin serbest biçimde oluşturulmasını ve modellenmesini desteklemez. Çoğu durumda işlevleri, değişen iş dinamiklerine göre gerçek planlama yerine muhasebe standartlarına göre bütçelemeyi destekler. Bu tür çözümlerin uygulanması, özellikle yüksek düzeyde özelleştirme ve kapsamlı programlama gerektiğinde uzun sürebilir.

Tahmin, planlama, bütçeleme ve proje değerlendirmede veriyi mantığa göre modellememiz gerekir. Bir veritabanında yapı taşı “kayıt”tır. Bir tahmin modelinde ise yapı taşı, formüldeki mantıkla tanımlanan “değişken”dir. Çok boyutlu modelleme bu mantığı kolayca eklememizi sağlar: değişkenler, bağımlılıklar, faktörler, sürücüler vb.

Geleneksel iki boyutlu hesap tablolarının (MS Excel) sınırlamaları

Muhtemelen her birimiz büyük ve karmaşık hesap tablolarının sorunlarıyla karşılaşmışızdır: kopuk bağlantılar, hatalar, büyük dosya boyutu vb. Bu, verilere ve onlardan elde edilen içgörülere olan güveni zedeler.

Geleneksel hesap tablolarıyla çalışırken hangi hücrelerin ne tür veri tuttuğunu anlamak zordur. Girdi, ara değer ve çıktı değerleri çoğu zaman aynı sayfada karışır; formüller ve veriler aynı hücrede karışır. Sayfa düzenindeki değişiklikler tüm modeli çalışmaz hâle getirebilir. Hataların sonuçları kurumlar için yıkıcı olabilir; buna yakın tarihli bir örnek, Edinburgh’daki 150 milyon sterlinlik bir hastanenin açılışının bir hesap tablosu hatası yüzünden ertelenmesidir.

Kontrolörler çoğu zaman, değer katan ve karar vericiler için önemli içgörüler üreten analizlere odaklanmak yerine, hataları bulup düzeltmeye önemli ölçüde verimsiz zaman harcar.

Çok boyutlu finansal modelleme, denetlemesi kolay ve esnek, sürücü bazlı planlama modelleri oluşturarak zamandan tasarruf etmenizi sağlar. Hızlı ve kolay senaryo analizi sunar.

Tarihsel arka plan

Çok boyutlu modellemenin kökleri, 1990’larda piyasadan kalkan Lotus Improv’a dayanır. Ancak program sektörde hâlâ özlemle anılır. Lotus’un kavramlarına dayanan ve hâlâ piyasada olan en dikkat çekici yazılım çözümü Quantrix’tir. Efsanevi Lotus Improv’un modern bir sürümüdür.

Yazar hakkında

Tahir Tahirov, Smart Modeling Solutions e.U.’nun kurucusudur. Petrol ve enerji ekonomisi, finansal modelleme, yazılım uygulaması, finansal planlama ve analitik, bütçeleme ve proje yönetimi alanlarında 20 yılı aşkın uluslararası deneyime sahiptir. Beş dil konuşur; işletme yönetimi ve enerji çalışmaları alanlarında iki yüksek lisans derecesi ve bilgisayar bilimlerinde doktora derecesi vardır.